Srpska pravna misao

A P E L

2026-03-19

Nastavnici i saradnici Pravnog fakulteta Univerziteta u Prišti-
ni sa privremenim sedištem u Kosovskoj Mitrovici:
1. Prof. dr Zdravko Grujić
2. Prof. dr Jelena Belović
3. Prof. dr Sava Aksić
4. Prof. dr Ognjen Vujović
5. Prof. dr Olga Jović - Prlainović
6. Prof. dr Dejan Mirović
7. Prof. dr Dragan Blagić
8. Prof. dr Bojan Bojanić
9. Prof. dr Suzana Dimić
10. Prof. dr Gordana Damjanović
11. Prof. dr Danijela Petrović
12. Prof. dr Mirjana Đukić
13. Prof. dr Srđan Radulović
14. Doc. dr Duško Čelić
15. Doc. dr Nevena Milenković
16. Ass. Danica Kabašić
17. Ass. Branko Šaponjić
18. Ass. Anđela Nićiforović
19. Ass. Kristina Savić
20. Ass. Mirjana Ivaz
21. Ass. Anastasija Kokerić
22. Ass. Jelena Jakšić
23. Nikolina Stanković, saradnik u nastavi
24. Petar Trajković, saradnik u nastavi

ПРАКСА УСТАВНОГ СУДА РЕПУБЛИКЕ СРПСКЕ

Љубомир Ожеговић — 2026-03-17

NEUSTAVNOST POVRATNOG DEJSTVA ZAKONA

Osporena norma kojom je propisano da se odredbe zakona primjenjuju

i na imovinskopravne odnose bračnih supružnika iz brakova zaključe-

nih prije stupanja na snagu ovoga zakona ako zahtjevi stranaka nisu pra-

vosnažno riješeni do dana njegovog stupanja na snagu, u suprotnosti je sa

ustavnim principom pravne sigurnosti i izvjesnosti kao segmenta na-

čela vladavine prava, kao i ustavne garancije prema kojoj zakoni, drugi

propisi i opšti akti ne mogu imati povratno dejstvo.

PRAKSA USTAVNOG SUDA BOSNE I HERCEGOVINE

Vladimir M. Simović — 2026-03-17

NADLEŽNOST USTAVNOG SUDA U PITANJIMA KOJA MU JE

PROSLIJEDIO BILO KOJI SUD U BOSNI I HERCEGOVINI

U POGLEDU TOGA DA LI JE ZAKON, O ČIJEM VAŽENJU

NJEGOVA ODLUKA ZAVISI, KOMPATIBILAN SA USTAVOM

BIH, SA EVROPSKOM KONVENCIJOM ZA ZAŠTITU

LJUDSKIH PRAVA I OSNOVNIH SLOBODA I NJENIM

PROTOKOLIMA ILI SA ZAKONIMA BOSNE I HERCEGOVINE

Prikaz knjige: Bojan Vlaški, JAVNA UPRAVA I MEĐUVLADINI ODNOSI U FEDERALIZMU – KOMPARATIVNO I U BOSNI I HERCEGOVINI, Pravni fakultet Univerziteta u Banjoj Luci, Banja Luka, 2025.

Stojana Petrović — 2026-03-17

Bogati plodovi izdavačke djelatnosti Pravnog fakulteta Univerzite-

ta u Banjoj Luci tokom 2025. godine su, između ostalog, upotpunjeni prvom

naučnom monografijom dr Bojana Vlaškog, vanrednog profesora Pravnog

fakulteta Univerziteta u Banjoj Luci. Naslov monografije - Javna upra-

va i međuvladini odnosi u federalizmu – komparativno i u Bosni i Her-

cegovini - sugeriše čitaocima da je riječ o izuzetno aktuelnoj temi, na

granici upravnog i ustavnog prava, u uporednom pravu zastupljenoj, ali

u Bosni i Hercegovini gotovo uopšte ne izučavanoj. Ne treba izgubiti

iz vida ni aktuelni pravni i politički trenutak u Bosni i Hercegovi-

ni i nužnost stabilizacije domaćih turbulentnih javnopravnih prili-

ka, što autorov poduhvat čini naročito vrijednim.

Prikaz knjige: Mile Šikman, NASILJE NAD ŽENAMA: KRIMINOLOŠKI I KRIVIČNOPRAVNI ASPEKTI I MJERE ZAŠTITE, Centar modernih znanja, Banja Luka, 2025

Marina M. Simović — 2026-03-17

Porodično nasilje je u suštini naučeno namjerno ponašanje. Poči-

nioci nasilja u porodici često izbjegavaju preuzimanje odgovornosti

za svoje ponašanje tako što za njega krive nekoga ili nešto, negiraju da

se uopšte desilo ili minimiziraju svoje ponašanje. Međutim, postoje

faktori koji mogu povećati rizik da će se desiti nasilje u porodici.

Važno je napomenuti da faktor rizika ne predstavlja uzrok, već se može

smatrati faktorom koji umanjuje inhibicije počinioca (npr. droga/al-

kohol) ili pruža opravdanje za zlostavljanje (stres, nezaposlenost, gu-

bitak nerava). Faktori koji su u prošlosti korišteni za objašnjavanje

nasilja u porodici, sada se smatraju faktorima rizika za činjenje na-

silja.2 Tema porodičnog nasilja je u fokusu interesa svjetske javnosti

još od početka sedamdesetih godina XX vijeka3, dok u našim krajevi-

ma počinje bilježiti prve značajne promjene od kraja devedesetih godi-

na XX vijeka.

FORMALNOPRAVNI ASPEKTI KOD UGOVORA O DOŽIVOTNOM IZDRŽAVANJU

Đorđe Raković — 2026-03-17

Ugovor o doživotnom izdržavanju predstavlja specifičan
obligacioni odnos koji, zbog svoje složenosti i dalekosežnih nasljed-
nopravnih posljedica, podliježe pojačanim formalnim zahtjevima. Rad
je posvećen analizi formalnopravnih aspekata ovog ugovora, sa posebnim
osvrtom na ulogu notara u postupku njegovog zaključenja. Polazeći od va-
žećih zakonskih rješenja i pravne teorije, u radu se razmatraju zahtjevi
u pogledu forme ugovora i njen značaj. Pored formalnopravnih zahtjeva
u pogledu notarske forme, rad razmatra i pitanje upisa prava davaoca
izdržavanja u javnu knjigu kao mehanizma zaštite prava i obezbjeđenja
pravne sigurnosti. Cilj rada je da se ukaže na značaj forme i javnih upi-
sa kao sredstva zaštite stranaka i prevencije sporova, da se istak-
ne doprinos notarske forme i upisa u javne knjige pravnoj sigurnosti i
pravnom prometu, te da se analiziraju određene nedoumice.

DEJSTVO IZVRŠNOG POSTUPKA NA ZAKUP POSLOVNOG PROSTORA

Jovana Pušac — 2026-03-17

U ovom radu autor ispituje pravnu održivost rešenja

iz Zakona o izvršnom postupku prema kojem zakup poslovnog prostora

(poslovnih zgrada, poslovnih prostorija, garaža) prestaje ukoliko nije

bio upisan u javni registar pre sticanja založnog prava. Imajući u vidu

da zakupčevo pravo biva umnogome specifično nakon što mu je poslovni

prostor predat u posed, jer ono tada više nema karakter običnog po-

traživanja, već korišćenja, a posebno imajući u vidu status zakupca

koji mu u tom stadijumu obezbeđuju i posebni (Zakon o zakupu poslovnih

zgrada i prostorija) i opšti propis (Zakon o obligacionim odnosima),

nema sumnje da je svim ostalim propisima, pa tako i Zakonom o izvrš-

nom postupku, morala biti uvažena pravna priroda ovog instituta. To

naročito kraj činjenice da takve pozitivne primere zatičemo u sused-

nim zakonodavstvima.

JAČANJE IZVRŠNE VLASTI – VLADA KAO PRIKRIVENI ZAKONODAVAC

Brano Hadži Stević — 2026-03-17

Autor se bavi analizom jačanja vlade u savremenim parla-

mentarnim sistemima kroz njen položaj u zakonodavstvu, koji opravda-

va tvrdnju da je ona suštinski i prikriveni zakonodavac. Neminovnost

je da vlada više nije samo puki izvršilac zakona koje suvereno donosi

narodno predstavništvo, nego da je njena uloga u zakonodavstvu toliko

ojačala, da se osnovano može govoriti da je vlada ključni organ u zakono-

davstvu. Kroz teorijsku analizu i praktične indikatore, autor nastoji

da ukaže na to kako je parlamentarizam evoluirao, te koja to sredstva,

pravna i politička, vlada koristi da svoju volju nametne parlamentu.

Pri davanju odgovora na pomenuta i druga pitanja, korišćeno je neko-

liko metoda s ciljem da se iz različitih aspekata ukaže na nadmoć vla-

de u zakonodavstvu i čisto formalnu ulogu parlamenta koji, teorijski

posmatrano, ima supremaciju u toj sferi. Osnovni metodi koji su pri-

menjeni su pozitivnopravni i uporednopravni, s ciljem da se analizom va-

žećeg prava u državama romanske i germanske pravne tradicije ukaže

na institucionalne okvire vladinog položaja. U okviru prvog dela ko-

rišćen je i istorijski metod, koji je poslužio da se ukaže na postepeno

jačanje vlade¸ koja je iz decenije u deceniju bivala sve više zaštićena,

naročito kroz takozvanu racionalizaciju parlamentarizma. Konačno,

odgovarajuće mesto pripada i politikološkom metodu jer je nesumnjivo

da su pravo i politika neodvojivo povezani, a u ovom radu naročit značaj

pridajemo političkim strankama kao ključnim činiocima koji su ojača-

li položaj vlade.

UČESNICI KRIVIČNOG POSTUPKA NA STRANI ODBRANE U KRIVIČNOM POSTUPKU RUSKE FEDERACIJE

Miodrag N. Simović — 2026-03-17

Glavne karakteristike kontradiktornog tipa krivič-
nog postupka u Ruskoj Federaciji su: jasno razdvajanje i razgraničenje
stranaka u krivičnom gonjenju, odbrani i rješavanju krivičnog predmeta
i proceduralna jednakost tužilaštva i odbrane. Istovremeno, sud je
arbitar u sporu između stranaka, stvara neophodne uslove za stranke da
obavljaju svoje proceduralne obaveze i ostvaruju prava koja su im pripa-
daju. Po pravilu, ne postoje pretpretresni postupci i oslobađanje suda
od proceduralnih funkcija stranaka. Sekundarne (izvedene) tipične ka-
rakteristike kontradiktornog postupka su publicitet, usmenost i
neposrednost.
Proces potrage ili istražni postupak, za razliku od kontradiktor-
nog, potpuno je prožet javnim (oficijelnim) početkom. Njegove glavne
karakteristike su: spajanje u jednu osobu (organ) funkcija tužilaštva
i razrješenja djela; funkcija odbrane je u suštini odsutna; osumnjičeni
se ne doživljava kao subjekt, već kao nemoćan objekat krivične procesne aktivnosti, te praktično nema proceduralna prava i mogućnost da
se takmiči sa žrtvom; sudskom postupku prethodi potraga (istraga).
U ovom radu analiziraju se učesnici krivičnog postupka na strani
odbrane (osumnjičeni i optuženi, branilac i građanski tuženi).

NEOPHODNOST ETIČKOG UPRAVLJANJA I POSTOJANJA PRAVNOG OKVIRA U PRIMENI VEŠTAČKE INTELIGENCIJE

Dragan Bataveljić — 2026-03-17

Autori u radu ukazuju na jednu nespornu činjenicu da veš-
tačka inteligencija, danas doživljava nagli razvoj, ali i da tu postoje
dve suprotnosti. S jedne strane, njena primena donosi brojne prednosti,
a s druge strane, postoji opasnost da se veštačka inteligencija pret-
vori u svoju suprotnost. Naime, njena nekontrolisana primena može da
dovede i do kršenja ljudskih prava, pa je zato neophodno etičko upravljanje
i postojanje pravnog okvira prilikom njenog korišćenja. Takođe, brojni
poslovi, koje je oduvek obavljao čovek, biće u veoma bliskoj budućnosti au-
tomatizovani. To će neminovno dovesti do gubitka mnogih radnih mesta.
Pored toga, veoma su interesantni i stavovi Vatikana, koji je objavio
„rat veštačkoj inteligenciji“. Novoizabrani papa Lav XIV tvrdi da
ona pokušava da zameni i samog Boga. Uz ogromne benefite i nesumnjive
koristi, veštačka inteligencija može dovesti do jačanja ionako ve-
like polarizovanosti, kako između savremenih država u svetu, tako i
između pojedinaca. Ona će, svakako, bogate učiniti još bogatijima, a
siromašne još siromašnijima. Evropska unija poslednjih godina ulaže
velike napore na izradi pravne regulative o veštačkoj inteligenciji,
pre svega, radi poštovanja prava na privatnost. Zato je uočena velika
aktivnost Evropske komisije i Evropskog parlamenta u formiranju od-
govarajućih organa i ekspertskih grupa i donošenju neophodnih dokume-
nata (rezolucija, strategija, planova i slično), koji regulišu upotrebu 86
Dragan Bataveljić, Borislav Galić
veštačke inteligencije. Imajući sve to u vidu, Republika Srbija je 2023.
godine usvojila Etičke smernice za razvoj, primenu i upotrebu pouzdane
i odgovorne veštačke inteligencije. Takođe, republička Vlada je usvoji-
la i najnoviju Strategiju njenog razvoja za period od 2025. do 2030. go-
dine, koja postavlja osnove za dalji razvoj pravnog okvira, koji treba da
omogući kreiranje rešenja za brojna etička pitanja. Otuda su pravni i
etički aspekt primene veštačke inteligencije od ključnog značaja, jer
daju smernice za njen dalji razvoj i pouzdanu primenu u budućnosti.

PRAVNA ZAŠTITA DJETETA KROZ VIJEKOVE: ISTORIJSKI PUT DO ŽENEVSKE DEKLARACIJE (1924)1

Mirjana Miškić — 2026-03-17

Pravna zaštita djece je savremeni pojam koji datira iz

dvadesetog vijeka. Prvi pravni dokument koji promoviše zaštitu dje-

teta je Ženevska deklaracija o pravima djeteta usvojena od Lige naroda

1924. godine. Ženevska deklaracija je u proširenom i prerađenom obli-

ku prihvaćena od strane Ujedinjenih nacija 1959. a najpotpunija pravna

zaštita dječijih prava je ostvarena u Konvenciji o pravima djeteta iz

1989. godine. Iako najmanje poznata od prethodno pomenutih deklara-

cija dječijih prava, Ženevska deklaracija je stvorila temelje univerzal-

ne pravne zaštite djece u 20. vijeku.

Autor će u radu nastojati da dokaže da su temelji dječije pravne

zaštite postavljeni Ženevskom deklaracijom, te da su dječija prava

izuzetno kompleksna i kontroverzna kategorija ljudskih prava koja se i

dalje moraju nadograđivati ali i pažljivo nadgledati i kontrolisati.

SUD KAO KRIVIČNOPROCESNI SUBJEKAT PRED IZAZOVIMA VJEŠTAČKE INTELIGENCIJE

Ljubana Sladić — 2026-03-17

Svjedoci smo sve masovnije upotrebe vještačke inteligen-

cije. Čini se da o njoj malo znamo, a da ona o nama, ali i o svemu drugom,

zna daleko više. Ušla je u gotovo sve sfere života, pa tako ni oblast

prava nije ostala imuna na nju. Ono što zavređuje našu pažnju jeste

njena upotreba u pravnim postupcima, posebno krivičnom. Stoga, neka

od pitanja kojima ćemo se u radu baviti jesu: Da li postoji i kakav je

normativni okvir upotrebe vještačke inteligencije? Kakva su iskustva

država koje su u svoje pravne procedure uvele sisteme na bazi vještačke

inteligencije? U nekim zemljama se ista koristi kao pomoćno sredstvo

te se njome nastoji smanjiti administrativni, „papirnati“ dio sudij-

skog posla. Uočeni su i oblici njene upotrebe kao produžene ruke sudija

koje je koriste kao alat pri iznalaženju sličnih slučajeva i dobijanja

preporuke za ishod sudskog postupka koji trenutno vode. I kao vrhunac,

postoje i slučajevi tzv. robota-sudija, koji u potpunosti preuzimaju su-

dijsku funkciju u pojedinim vrstama postupaka. Većina ovih iskustava

potiče iz nama dalekih država. Međutim, u budućnosti se može očeki-

vati da se neki od ovih scenarija odigra i na domaćem pravnom terenu.

Stoga se postavlja pitanje kakve su moguće implikacije na položaj suda

u našem krivičnom postupku ukoliko dozvolimo upliv vještačke inteli-

gencije u ovu oblast? Da li postoji bojazan da će vještačka inteligen-

cija od pomoćnog oruđa za sudiju postati oružje protiv sudije te dove-

sti do njegove suvišnosti kao klasičnog krivičnoprocesnog subjekta?

DOKAZIVANJE U POSTUPKU PRAVNE ZAŠTITE U JAVNIM NABAVKAMA U BOSNI I HERCEGOVINI

Jelena Račić — 2026-03-17

Rad razmatra pravne aspekte dokazivanja u postupku prav-

ne zaštite u javnim nabavkama u Bosni i Hercegovini. Cilj rada je da se

kroz analizu teorijskih, zakonskih i praktičnih elemenata dokazivanja

u postupku pravne zaštite pred Kancelarijom za razmatranje žalbi

Bosne i Hercegovine, razmotri pitanje mogućnosti saznanja istine o

činjenicama koje se u ovom postupku utvrđuju. Dokazivanje se posmatra

kroz pojam, teret i standarde dokazivanja, te uticaj ovih instituta

na postupak pravne zaštite. Poseban akcenat se stavlja na načela po-

stupka pravne zaštite posmatrana kroz njihov međusobni odnos i uticaj

na postupak dokazivanja. Radom se preispituje uređenje materije doka-

zivanja u postupku pravne zaštite, i to pitanja nejednakog standarda

dokazivanja za stranke u postupku, kao i koncept načela postupka prav-

ne zaštite. U tom smislu, rad sadrži kritički osvrt na postojeća za-

konska rješenja, sa prijedlogom promjene pravnog okvira radi efikasnijeg

provođenja postupka pravne zaštite.

PRAVNOISTORIJSKI I AKTUELNI ASPEKTI NEDJELJNOG DANA ODMORA

Željko Teofilović — 2026-03-17

Rad se bavi uporedno pravnoistorijskom analizom pitanja

nedjeljnog dana odmora i nastajanjem prvih pravnih propisa koji su odre-

dili nedjelju kao sedmični dan odmora. Pitanje nedjeljnog dana odmora

usko je povezano sa istorijskim, kulturnim i vjerskim nasljeđem jedne dr-

žave. U isto vrijeme, nedjeljni dan odmora u najtješnjoj vezi je sa ostav-

rivanjem radničkih prava koji se odnose na poštene uslove rada, određi-

vanje radne nedjelje i radnog vremena. Zakon o nedjeljnom danu odmora od

velike je važnosti i za porodično pravo, jer ima za cilj očuvanje poro-

dice. Inicijatori za nedjelju kao nedjeljni dan odmora su uglavnom pred-

stavnici hrišćanskih crkava. U radu se analiziraju pravni akti koji

potvrđuju nedjeljni dan odmora kao jedno od osnovnih radničkih prava.

Uporedno pravnom analizom utvrđene su sličnosti i razlike u zakonskim

rješenjima o nedjeljnom danu odmora u SAD, Kanadi, Velikoj Britaniji i

nekim od evropskih zemalja.

VANKNJIŽNA SVOJINA

Dragana Petrušić — 2026-03-17

Pojam vanknjižne svojine stvoren je u sudskoj praksi. S

obzirom na to da pozitivno pravo u oblasti stvarnog prava ne poznaje

insitut vanknjižne svojine, ovaj pojam je izuzetno teško teorijski

uklopiti ali svakako ne smije ostati zanemaren.

Nepostojanje javne evidencije nepokretnosti u nekim dijelovima dr-

žave značilo je nemogućnost upisa prava svojine na nepokretnostima, te

je otvoren prostor afirmaciji vanknjižne svojine. Načelo upisa u javnu

evidenciju nepokretnosti fundamentalno je načelo koje garantuje prav-

nu sigurnost i vanknjižna svojina kao institit stvoren u sudskoj pra-

ksi, pojavljuje se u određenim slučajevima, kao odstupanje od ovog načela

POMIRENJE SLOBODE POJEDINCA I SUVERENITETA DRŽAVE: NOVA PARADIGMA DRŽAVLJANSTVA I RATNE MOBILIZACIJE

Jovan Malešević — 2026-03-17

Koncept državljanstva rijetko se analizira kroz prizmu strukturne
napetosti koja proističe iz suprotstavljenosti nacionalnog i građanskog
osjećaja pripadnosti. U vremenima društvenih kriza ova napetost može dovesti
do urušavanja zaštitne funkcije državljanstva i otvoriti prostor njegovoj
instrumentalizaciji. Metodološki pristup zasnovan je na društveno-pravnoj
analizi razdruživanja Socijalističke Federativne Republike Jugoslavije, uz
analizu tadašnjeg ustavnopravnog okvira državljanstva i opštenarodne odbrane,
te komparativne reference na druge složene političke zajednice. Time se pokazuje
kako prevlast etno-nacionalnog diskursa nad građanskim modelom dovodi do
tragičnih posljedica.
Primarna pažnja ovog rada posvećena je instrumentalizaciji pravnih normi
na osnovu kojih se koncept državljanstva, iz primarno zaštitne uloge, redefiniše
u instrument etničke homogenizacije i prisilne mobilizacije. Posljedično tome,
normativno-pravno regulisanje transformiše se iz filozofsko-pravne ideje u
mehanizam derogacije ljudskih prava, što dovodi do pojava apatridije i prinudne
vojne obaveze.
U posljednjem dijelu rada postavlja se teza o iscrpljenosti postojećeg modela
državljanstva koji nije u stanju da riješi moderne probleme, zbog čega se nudi
novo rješenje, koncept opcione ratne mobilizacije. Ovaj koncept predstavlja
normativno rješenje usmjereno na pomirenje liberalnih principa individualnih
sloboda i etatističke ideje suvereniteta.